خبرگزاری آریا -در سپهر پرالتهاب رسانه‌ها و تحولات سیاسی معاصر ایران، بازشناسی پویاییِ میان نهاد قدرت و ارکان اطلاع‌رسانی، همواره یکی از کلیدهای فهم تحولات اجتماعی بوده است. خبرگزاری آریا در نشستی تخصصی و صریح، میزبان یکی از چهره‌های آشنای روزنامه‌نگاری و تحلیل‌گری سیاسی ایران، محمد مهاجری، بوده است تا از زاویه‌ای متفاوت، کارنامه رسانه‌ای دولت‌ها، چالش‌های روایت‌گری در ساختار حکمرانی و عیار نقد و تمجید در سپهر سیاسی کشور را به بحث و نظر بگذارد.
این گفت‌وگوی صریح و موشکافانه، تلاشی است برای واکاوی مرز میان «حمایت مسئولانه» و «تملق رسانه‌ای»؛ واکاوی این حقیقت که چگونه رسانه‌ها می‌توانند با فاصله گرفتن از رویکردهای فرمایشی، به بازوی فکری و دیده‌بان مطالبات جامعه تبدیل شوند. آنچه در ادامه می‌خوانید، نگاهی است به زوایای پیدا و پنهانِ ساختار رسانه‌ای دولت‌ها و نسبتی که ارکان قدرت با منتقدان و حامیان خود تعریف کرده‌اند.
اگر بخواهید سیاست رسانه‌ای دولت پزشکیان را در یک جمله توصیف کنید، آن را چه می‌نامید؟ آیا دولت اساساً دارای راهبرد رسانه‌ای منسجم است یا صرفاً به رویدادها و بحران‌ها واکنش نشان می‌دهد؟
از آنجا که فرمودید پاسخ را در یک جمله بیان کنم، در یک جمله می‌گویم: به باور من، نوعی آشفتگی و سردرگمی بر رسانه‌های دولت حاکم است و عدم هماهنگی در آن موج می‌زند.
آیا پزشکیان توانسته است تصویری روشن و قابل‌فهم از عملکرد، برنامه‌ها و محدودیت‌های دولت به جامعه ارائه کند؟ ضعف اصلی در این زمینه متوجه شخص رئیس‌جمهور است یا تیم رسانه‌ای او؟
آقای پزشکیان به هر حال شخصیتی رسانه‌ای نیست؛ بلکه چهره‌ای سیاسی است که هرچند مصاحبه‌های فراوان و اظهارنظرهای زیادی داشته، اما به نظر می‌رسد خودش در هنگام صحبت کردن، مصاحبه یا حتی سخنرانی، چندان در انتخاب واژگان و جملات موفق عمل نمی‌کند.
ممکن است کسانی بر این باور باشند که اصلاً این مدل سخن گفتن آقای پزشکیان همین است و همین را هم نوعی موفقیت تلقی کنند. شاید در دنیای سیاست چنین رویکردی نوعی موفقیت محسوب شود، اما به گمانم در مواجهه با رسانه چنین نیست.
افزون بر این، هنگامی که رسانه‌های دولتی در این زمینه با نقاط ضعفی روبه‌رو هستند، وظیفه خبرگزاری‌های نزدیک یا وابسته به دولت، روزنامه‌های دولتی، شورای اطلاع‌رسانی و سخنگوی دولت این است که آن نقصان را برطرف کنند. متأسفانه به دو دلیل این امر محقق نشده است: نخست، ساختار نادرست رسانه‌های دولتی که البته مختص دولت آقای پزشکیان نیست و پیش‌تر نیز در برخی دولت‌های دیگر وجود داشته است؛ و دوم، به نظرم در گزینش افرادی که مدیریت رسانه‌های دولتی را بر عهده دارند، خوش‌سلیقگی به کار نرفته و نتوانسته‌اند از کارآمدترین افراد در آنجا بهره بگیرند.
رئیس‌جمهور بر صداقت و شفافیت تأکید دارد؛ اما آیا این شعار در عملکرد دستگاه‌های دولتی نیز به شفافیت و پاسخ‌گویی واقعی تبدیل شده است؟
به باور من، آقای پزشکیان فردی صادق است و همواره بر شفافیت تأکید دارد؛ اما می‌دانیم که شفافیت هزارتویی پیچیده و کاری بسیار دشوار است. تاکنون هیچ دولتی نتوانسته است شفافیت را آن‌گونه که باید و شاید به انجام برساند.
موانع فراوانی بر سر راه شفافیت وجود دارد؛ از جمله محدودیت‌ها، خطوط قرمز و ملاحظات رودربایستی. همچنین، نهادها، دستگاه‌ها و افراد قدرتمندی حضور دارند که مانع تحقق شفافیت می‌شوند. افزون بر تمامی این موارد، گاه با توجیه‌هایی مواجه می‌شویم که مصلحت‌اندیشی‌هایی را پدید می‌آورند و خودبه‌خود راه شفافیت را سد می‌کنند.
عملکرد سخنگوی دولت و مجموعه اطلاع‌رسانی ریاست‌جمهوری را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا دولت در انتقال پیام واحد و هماهنگ به جامعه موفق بوده است؟
عملکرد سخنگوی دولت را در سوال‌های قبل توضیح دادم؛ لازم است که در اینجا هم عرض بکنم مجدداً: من احساس می‌کنم که گاهی اوقات سخنگوی دولت به‌گونه‌ای حرف می‌زند که لج مردم را درمی‌آورد، لج مخاطب را درمی‌آورد. نشان‌دهنده این است که متأسفانه سخنگوی دولت از ادبیات فاخری که باید سخنگوی دولت داشته باشد، برخوردار نیست.
به علاوه، به نظر می‌آید ایشان اطلاعات کافی هم راجع‌به موضوعات مختلف ندارد؛ حالا من نمی‌دانم آیا این اطلاعات از طرف سازمان‌های زیرمجموعه دولت در اختیار ایشان قرار داده نمی‌شود یا قرار نمی‌گیرد، یا به‌صورت ناقص قرار می‌گیرد، یا آن اطلاعات درست است، ایشان نمی‌تواند آن را به زبان خاصی که باید برای رسانه‌ها و برای مردم قابل فهم باشد، ترجمه کند.
همین‌طور در مورد شورای اطلاع‌رسانی هم به نظرم این‌قدر تشکیلات اطلاع‌رسانی در دولت (در همه دولت‌ها هم عرض می‌کنم بوده) زیاد هست و مزاحم همدیگر هستند و واقعاً نمی‌شود برای‌شان سیاست واحد نوشت و حتی اگر سیاست واحد هم بنویسیم، آن‌قدر آدم‌ها سلیقه‌ای عمل می‌کنند که متأسفانه وضعیتی را که الان با آن مواجه هستیم را می‌بینیم.
من تصورم این است که مجموع شورای اطلاع‌رسانی دولت و سخنگوی دولت در مجموع حتی ضعیف‌تر از روابط عمومی برخی از وزارتخانه‌ها هستند.
چرا در برخی موضوعات مهم، اظهارات اعضای کابینه با یکدیگر تناقض پیدا می‌کند؟ این مسئله را باید اختلاف در سیاست‌گذاری دانست یا ضعف مدیریت ارتباطات دولت؟
در مورد این که چرا در باب موضوعات مهم اعضای کابینه با یکدیگر تناقض پیدا می‌کنند؛ معمولاً به نظرم باید معاون اول رئیس‌جمهور نقش کوئردیناتور (هماهنگ‌کننده) را ایفا بکند در دولت؛ که این ناهماهنگی‌ها به وجود نیاید. من تصور می‌کنم که این مجموعه‌ها و جزایر مستقل از همدیگر در دولت شکل گرفته، احتیاجی هم نیست شما خیلی آدم تیزهوشی باشید تا این رو متوجه بشین؛ همین‌قدر که مجموعه‌های مختلف با همدیگه تناقض دارد حرف‌هاشون، مردم هم متوجه این موضوع شدند؛ اینکه بگوییم حالا این مثلاً اختلاف در سیاست‌گذاری‌هاست، واقعاً راجع بهش اطلاعی ندارم اما قطعاً ضعف مدیریت ارتباطات برآن حاکم هست.
آیا دولت پزشکیان در عمل تحمل کافی نسبت به رسانه‌های منتقد دارد یا میان ادعای حمایت از آزادی رسانه و رفتار دستگاه‌های اجرایی فاصله وجود دارد؟
انصافاً باید گفت که دولت آقای پزشکیان خیلی برخورد با رسانه‌ها نکرده است؛ حتی مانند دولت قبل هم نبوده که رسانه‌های حامی دولت حمله کنند به منتقدان دولت.
الان منتقدان دولت رسانه‌های پرهزینه‌ای را در اختیار دارند، رسانه‌های دست‌کم لحاظ تشکیلات، رسانه‌های بزرگی را در اختیار دارند و به هر حال نقدشان هم به دولت مطرح می‌کنند.
اما در مقابل، نه خود دولت و رئیس‌جمهور تا حالا دیدم جایی برخورد بکند و نه رسانه‌های دولتی توان مواجهه حرفه‌ای با آن‌ها را دارند.
به نظر شما چرا دولت‌ها در ایران، از جمله دولت پزشکیان، در رقابت روایت‌ها با شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های خارج از کشور با مشکل مواجه‌اند؟ آیا مشکل در ضعف اطلاع‌رسانی است یا فاصله روایت رسمی با واقعیت‌های جامعه؟
به نظرم این ضعف روایت منحصر در دولت نیست؛ اتفاقاً در خارج از دولت، چه در حوزه جنگ و دفاع، چه در حوزه اطلاع‌رسانی قانون‌گذاری و حتی تشکیلات قضایی کشور، این روایت نابسامان همچنان وجود دارد و متأسفانه نتوانستیم در فرایند اطلاع‌رسانی مجموعه نظام، روایت‌سازی‌های موفقی داشته باشیم. دلیلش هم به نظرم سواد رسانه‌ای ناقص در مجموعه‌های مختلف اطلاع‌رسانی کشور است.
آیا سیاست محدودسازی اینترنت و فیلترینگ با وعده ارتباط مستقیم و بی‌واسطه دولت با مردم تناقض ندارد؟ دولت چگونه می‌تواند این دو رویکرد را توجیه کند؟
من معتقدم که آقای دکتر پزشکیان وعده‌های خیلی محدودی به مردم داد و مهم‌ترین این وعده‌ها بحث فیلترینگ بود. و طبیعی بود که آقای پزشکیان در این خصوص همه تلاشش را بکند و اجازه ندهد که یک مغازه‌ای به نام شورای عالی فضای مجازی در مقابل ایشان بایستد.
ببینید اگر شعار انتخاباتی ایشان غلط بود، باید همان موقع به ایشان تذکر می‌دادند که آقا حرف نزن، این در شورای عالی فضای مجازی قاعده-مند شده و فلان و فلان و فلان. به هر حال وقتی که ایشان این قول را داد به عنوان رئیس شورای عالی فضای مجازی، اولین کاری که در روزهای اول ریاست‌جمهوری‌اش باید انجام می‌داد یک دستور راجع به رفع فیلترینگ بود. و اگر شورای عالی فضای مجازی هم می‌خواست در این قضیه بازی درآورد، ایشان یک بنا و دو تا کارگر می‌گرفت و جلوی این ساختمان را تیغه می‌کرد و که دیگر کسی هم ورود و خروج نکند. نه اینکه بعد از دو سال واندی، هنوز هم شورای عالی فضای مجازی بر خر مراد سوار باشد.
آیا دولت پزشکیان از رسانه‌ها انتظار همراهی و حمایت دارد، بدون آنکه به همان اندازه حاضر باشد در معرض نقدهای جدی و پرسش‌های دشوار قرار بگیرد؟
من جایی ندیدم آقای پزشکیان خیلی توقعاتی از رسانه‌ها بکند و یا گله‌هایی بکند. شاید عمده نقدهایی که ایشان بکند متوجه چهره‌های سیاسی و شاید اقتصادی منتقد دولت است. خیلی ایشان اهل گله‌ای از رسانه‌ها من یادم نمی‌آید که بوده باشد.
آیا می‌توان گفت دولت پزشکیان بیش از آنکه از یک دستگاه رسانه‌ای کارآمد برخوردار باشد، به اعتبار شخصی و صراحت گفتار رئیس‌جمهور متکی است؟ این وابستگی چه پیامدهایی دارد؟
دولت آقای پزشکیان متأسفانه دستگاه رسانه‌ای کارآمد ندارد؛ آن چیزی هم که الآن شما می‌بینید بیشتر در واقع برند خود آقای پزشکیان است که دارد کار می‌کند، هرچند که همین برند هم به نظرم در حوزه رسانه برند مقتدری نیست.
اگر بخواهید به عملکرد رسانه‌ای دولت پزشکیان از 20 نمره امتیاز بدهید، چه نمره‌ای می‌دهید و سه دلیل اصلی شما برای این ارزیابی چیست؟
در مورد نمره دادن به رسانه‌ها؛ نمی‌دانم حالا چقدر بشود نمره داد. من سه تا اشکال اساسی را که دارد؛ عرض می‌کنم:
• یکی مشکل ساختار است که یک بخشش برمی‌گردد به قوانین و مقرراتی که در کشور وجود دارد.
• دوم، تزاحم دستگاه‌های اطلاع‌رسانی دولت، موازی‌کاری و گاهی اوقات اصطلاحا در کار همدیگر گذاشتن.
• سوم اینکه به نظرم چهره‌هایی که برای رسانه‌های دولت استفاده شدند، گرچه در بین‌شان افراد با‌سواد و متخصص وجود دارند، اما در اکثر اوقات این‌طور نیستند.
با این وضعیت فکر می‌کنم اگر بخواهیم خیلی ارفاق بکنیم، دیگه این نمره 10-11 بشود.
اگر مسئول اصلاح سیاست رسانه‌ای دولت بودید، چه سه تغییر فوری و مشخصی را پیشنهاد می‌کردید؟
فکر می‌کنم که اگر من مسئولیت این کار را داشتم، حتماً یک تیم حرفه‌ای از مرکب از افرادی که هم کار دانشگاهی کرده باشند و هم کار رسانه‌ای، به عنوان سیاست‌گذاران رسانه‌ای دولت به کارگیری می‌کردم.
دوم، سعی می‌کردم در بین رسانه‌های حامی دولت،یارگیری بکنم به طوری که آن‌ها بشوند رفقای رسانه‌های دولت و این خودش می‌تواند یک بخشی از این ناکارآمدی رسانه‌های دولتی را تغییر بدهد.
سوم اینکه واقعاً می‌رفتم به سمت اینکه حتی رسانه‌های فعلی دولت را به سمت بخش خصوصی سوق بدهم که آن بخش خصوصی‌ها قطعاً با هزینه بسیار پایین‌تر و با دلسوزی بیشتر می‌توانند حتی از همین دولت آقای پزشکیان بیشترین حمایت را داشته باشند.
حمایت البته فقط به معنای تمجید و تقدیر نیست؛ نقدهای منصفانه‌ای که می‌تواند در رسانه‌های رسانه‌های حامی دولت وجود داشته باشد، بزرگ‌ترین خدمت و بزرگ‌ترین کمک به دولت است.