وقتی نفت، منطقه آزاد، کشاورزی، شیلات و تجارت، سفره مردم را خالی می گذارند

خبرگزاری آریا -آبادان در نقطه تلاقی اروند و صنعت نفت، شهری است که ظرفیتهایش با وضعیت اشتغال ساکنانش فاصلهای عمیق دارد. پالایشگاه، پتروشیمی، گمرک، بندر، منطقه آزاد اروند، زمینهای حاصلخیز کشاورزی و دامداری، و همچنین ظرفیتهای تجاری و صیادی، تصویری از یک اقتصاد شکوفا را ترسیم میکنند؛ اما آمارهای بیکاری در این شهرستان خلاف این تصویر را نشان میدهند. این تناقض، پرسشی بنیادین پیش میگذارد: چرا آبادان با این حجم از سرمایه صنعتی و طبیعی، همچنان با معضل بیکاری و پیامدهای گسترده اجتماعی آن دست وپنجه نرم میکند؟

ظرفیت های عظیم، بهره برداری ناقص
آبادان میزبان یکی از قدیمی ترین و بزرگترین پالایشگاههای خاورمیانه است؛ پالایشگاهی با ظرفیت پالایش حدود 400 هزار بشکه در روز که دههها ستون فقرات اقتصاد منطقه بوده است (شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی ایران، 1402). پتروشیمی آبادان با ظرفیت تولید سالانه بیش از 2 میلیون تن محصولات پتروشیمیایی، بندر و گمرک، و منطقه آزاد اروند با وسعتی بالغ بر 17 هزار هکتار نیز هر یک بهتنهایی میتوانند موتور اشتغال زایی باشند (سازمان منطقه آزاد اروند، 1402). ظرفیتهای کشاورزی و دامداری در حاشیه اروند و زمینهای اطراف شهر نیز مزیتی است که کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

به گزارش خبرگزاری آریا از آبادان؛ظرفیت های تجاری و صیادی نیز بخش مهمی از سرمایه اقتصادی آبادان را تشکیل می دهند که اغلب در سایه صنعت نفت نادیده می مانند. آبادان به واسطه همجواری با اروند و خلیج فارس، دارای اسکله ها و لنگرگاه های صیادی و تجاری است که می توانند محور اشتغال هزاران خانوار باشند. بر اساس آمار شیلات استان خوزستان (1402)، شهرستان آبادان یکی از قطب های صیادی استان است و سالانه هزاران تن آبزیان از آبهای آن صید میشود؛ اما بخش عمده این ظرفیت به صورت سنتی و غیررسمی بهره برداری می شود و زنجیره ارزش آن — از فرآوری و بسته بندی تا صادرات — در شهر شکل نگرفته است. همچنین موقعیت تجاری آبادان در کریدور اروند و نزدیکی به بازارهای عراق و کشورهای حاشیه خلیج فارس، ظرفیتی است که در صورت فعال سازی درست، می تواند به موتور اشتغال زایی و کارآفرینی تبدیل شود؛ ظرفیتی که هنوز نتوانسته است جایگاه واقعی خود را در اقتصاد شهر پیدا کند.

با این حال، نکته کلیدی اینجاست که وجود صنعت بزرگ و ظرفیت های متنوع اقتصادی لزوماً به معنای اشتغال زایی برای بومیان نیست. صنایع آبادان عمدتاً به نیروی کار متخصص و اغلب غیربومی متکی بوده اند و پیوند ساختاری میان این صنایع و بدنه اجتماعی شهر شکل نگرفته است. به بیان دیگر، آبادان سالها «محل استقرار صنعت» بوده، اما «شهر صنعتی» به معنای واقعی نشده است.

نرخ بیکاری؛ آمار چه میگویند؟
بر اساس گزارش مرکز آمار ایران (1402)، نرخ بیکاری استان خوزستان در سال 1401 حدود 12.4 درصد بوده که بالاتر از میانگین کشوری (حدود 9 درصد) است. در سطح شهرستان آبادان، بر اساس داده های طرح آمارگیری نیروی کار مرکز آمار ایران، نرخ بیکاری در سالهای اخیر بین 14 تا 18 درصد نوسان داشته است. این در حالی است که نرخ بیکاری جوانان (گروه سنی 15 تا 29 سال) در این شهرستان به مراتب بالاتر و حدود 25 تا 30 درصد برآورد میشود (مرکز آمار ایران، طرح آمارگیری نیروی کار، 1400-1402).

نکته مهمتر، نرخ بیکاری فارغ التحصیلان دانشگاهی در آبادان است که بر اساس همین آمارها حدود 20 درصد گزارش شده است؛ یعنی حدود یک پنجم فارغ التحصیلان دانشگاهی شهر بیکارند. این آمار نشان میدهد که مشکل صرفاً «کمبود شغل» نیست، بلکه «عدم تناسب مهارت با نیاز بازار» نیز هست.

جمعیت اندک و پارادوکس بیکاری
جمعیت شهرستان آبادان بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395 حدود 231 هزار نفر بوده است (مرکز آمار ایران، 1395). این جمعیت در مقایسه با شهرستانهای صنعتی مشابه، عدد بزرگی نیست و همین موضوع معمولاً باید مدیریت اشتغال را سادهتر کند. اما وقتی جمعیت کم است و همچنان بیکاری بالا میماند، نشانه آن است که مشکل در «کمبود فرصت» نیست، بلکه در سازوکار توزیع فرصتها و عدم تطابق مهارت با نیاز بازار است.

سهم اشتغال بومیان؛ آمار و شکافها
داده های رسمی در خصوص سهم دقیق اشتغال بومیان در صنایع آبادان محدود است، اما برخی گزارشهای محلی و پژوهشهای دانشگاهی تصویر روشنی ارائه می دهند. بر اساس یک پژوهش دانشگاهی در دانشگاه شهید چمران اهواز (1399)، در پالایشگاه آبادان حدود 60 درصد کارکنان رسمی و متخصص از استانهای دیگر (به ویژه تهران، اصفهان و فارس) جذب شده اند، در حالی که سهم نیروی بومی عمدتاً در رده های پیمانکاری و غیرتخصصی متمرکز است.

در پتروشیمی آبادان نیز بر اساس گزارشهای محلی و مصاحبه های رسانهای با تشکلهای کارگری (خبرگزاری ایلنا، 1401)، سهم نیروی بومی در پست های تخصصی و مدیریتی کمتر از 40 درصد برآورد می شود. در منطقه آزاد اروند، با وجود الزام قانونی به اولویت دهی نیروی بومی، آمارهای غیررسمی از سهم حدود 50 درصدی بومیان در کل اشتغال منطقه حکایت دارد که عمدتاً در مشاغل خدماتی و نه صنعتی متمرکز است. در بخش صیادی و تجاری نیز با وجود حضور گسترده بومیان در فعالیتهای سنتی، مشاغل تخصصی تر مانند مدیریت اسکله ها، فرآوری آبزیان و لجستیک تجاری عمدتاً در اختیار غیربومیان قرار دارد.

این آمارها نشان میدهد که بومی گرایی در استخدام به یک مسئله جدی تبدیل شده است. از یک سو، بسیاری از جوانان آبادانی معتقدند صنایع بزرگ منطقه در استخدام، اولویت را به غیربومیان داده اند و نیروی بومی عمدتاً در ردههای پایین و غیرتخصصی به کار گرفته شده است. این احساس تبعیض، سرمایه اجتماعی را فرسوده و انگیزه تلاش را کاهش داده است.

از سوی دیگر، نباید به دام ساده سازی افتاد: بومی گرایی صرف، بدون ارتقای مهارت، میتواند به کاهش بهره وری و تضعیف شایسته سالاری بینجامد. راه حل واقعی، ترکیب بومی گرایی هوشمند با توانمندسازی است؛ یعنی صنایع موظف شوند سهم مشخصی از نیروی انسانی خود را از بومیان تأمین کنند، اما همزمان در آموزش و تربیت نیروی متخصص بومی سرمایه گذاری کنند.

بومی گرایی حتی در مشاغل خدماتی؛ شکافی که نباید وجود داشته باشد
نکته تکان دهنده ای که باید با صراحت گفته شود این است که عدم رعایت بومی گرایی تنها به مشاغل تخصصی و صنعتی محدود نمی شود. حتی در مشاغل خدماتی — مانند فروشندگی، خدمات اداری، نگهبانی، رانندگی، خدمات شهری و مشاغل مشابه — که نیاز به تخصص، تحصیلات عالی یا مهارت خاصی ندارند و هر جوان بومی با حداقل آموزش میتواند آنها را انجام دهد، شاهد هستیم که اولویت به نیروی غیربومی داده میشود.
این واقعیت، ادعای «نبود مهارت بومیان» را در بسیاری از موارد بی اثر میکند. وقتی شغلی به مدرک دانشگاهی یا مهارت فنی پیچیده نیاز ندارد و همچنان نیروی غیربومی جذب میشود، مسئله دیگر «شکاف مهارتی» نیست؛ بلکه سازوکارهای شبکه های غیررسمی، روابط، و سیاستهای استخدامی ناعادلانه است که فرصتهای ساده و در دسترس را نیز از جوان بومی می گیرد. این وضعیت، احساس تبعیض را عمیق تر و اعتماد اجتماعی را فرسوده تر می کند. جوانی که میبیند حتی برای ساده ترین مشاغل شهرش نیز اولویت به غریبه داده میشود، چگونه میتواند به آینده امیدوار باشد؟

آسیب شناسی اجتماعی و شکاف مهارتی؛ با نگاهی منصفانه به مردم آبادان
بخش مهمی از معضل بیکاری آبادان ریشه در عدم تطابق مهارتهای جوانان با نیاز بازار کار دارد. بر اساس گزارش سازمان فنی وحرفه ای استان خوزستان (1402)، تنها حدود 30 درصد از جوانان آبادانی در سنین 18 تا 35 سال دارای مهارت فنی رسمی و گواهینامه مهارتی هستند. این در حالی است که صنایع منطقه به طور مستمر از کمبود نیروی متخصص فنی رنج می برند.

نظام آموزشی منطقه، به ویژه آموزش عالی و فنی وحرفه ای، نتوانسته است نیروی انسانی متناسب با صنایع نفت، پتروشیمی، لجستیک بندری، صیادی، تجارت و کشاورزی مدرن تربیت کند. بر اساس آمار وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (1401)، در دانشگاههای آبادان، رشته های فنی و مهندسی مرتبط با صنایع نفت و پتروشیمی سهم قابل توجهی دارند، اما کیفیت آموزش عملی و کارآموزی صنعتی در آنها، پایین ارزیابی می شود. نتیجه آنکه صنایع ترجیح می دهند نیروی متخصص را از خارج شهر جذب کنند، و جوان بومی با مدرک تحصیلی اما بدون مهارت عملی، در چرخه بیکاری گرفتار میشود.

اما اینجا یک نکته انصافاً مهم وجود دارد که نباید نادیده گرفته شود: مقایسه صرف شاخص های مهارتی مردم آبادان با دیگر شهرها، مقایسه ای ناعادلانه و غیرمنصفانه است. مردم آبادان رنج و محنت جنگزدگی را به دوش کشیده اند؛ شهری که هشت سال در خط مقدم جنگ تحمیلی بود، زیر بمباران و موشکباران، با آوارگی و مهاجرت اجباری، و با تخریب زیرساخت های آموزشی، صنعتی و شهری. این تجربه تاریخی، آسیب های روحی، روانی و اجتماعی عمیقی بر جای گذاشته است که نسل به نسل منتقل شده است. جوان آبادانی که در خانوادهای جنگ زده و با آسیب های متعدد اجتماعی بزرگ شده، با جوانی که در شهری امن و بی دغدغه رشد کرده، قابل مقایسه نیست. بنابراین، بخشی از شکاف مهارتی نیز خود معلول تاریخ و شرایطی است که بر این شهر تحمیل شده، نه نتیجه کوتاهی مردم آن.

بیکاری؛ ریشه بسیاری از آسیب های فرهنگی و اجتماعی
آنچه بحران بیکاری آبادان را از یک «مشکل اقتصادی» فراتر می برد، این واقعیت است که بیکاری مزمن، مادر بسیاری از آسیبهای فرهنگی و اجتماعی شهر شده است. نگاهی به آمارها این پیوند را آشکار میکند.
بر اساس گزارش ستاد مبارزه با مواد مخدر استان خوزستان (1402)، نرخ شیوع اعتیاد در شهرستان آبادان بالاتر از میانگین استانی است و بخش قابل توجهی از معتادان در گروه سنی 20 تا 40 سال قرار دارند؛ همان گروهی که بیشترین نرخ بیکاری را تجربه میکند. پژوهشهای جامعه شناختی متعدد (از جمله مطالعات دانشگاه شهید چمران اهواز، 1400) نشان داده اند که میان بیکاری طولانی مدت و گرایش به مصرف مواد مخدر به عنوان مکانیزم مقابله ای با ناامیدی و فشار روانی، همبستگی معناداری وجود دارد.

در حوزه طلاق نیز بر اساس آمار سازمان ثبت احوال کشور (1402)، نرخ طلاق در شهرستان آبادان در سالهای اخیر بالاتر از میانگین کشوری بوده است. مطالعات نشان میدهد که فشارهای اقتصادی و بیکاری سرپرست خانوار یکی از عوامل اصلی تشدید اختلافات زناشویی و فروپاشی خانواده در این شهرستان است. وقتی جوانی با مدرک تحصیلی و آرزوهای بزرگ، سالها پشت درهای بسته اشتغال می ماند، ناامیدی به درون خانواده نفوذ میکند و سرمایه اجتماعی و عاطفی جامعه را فرسوده می سازد.
به اینها باید مهاجرت نخبگان و جوانان را افزود. بر اساس آمار ثبت احوال خوزستان (1402)، نرخ مهاجرت از آبادان در دهه 1390 حدود 8 درصد جمعیت شهر بوده است که بخش قابل توجهی از مهاجران را جوانان تحصیلکرده تشکیل میدهند. جامعه ای که ظرفیت های اقتصادی اش بالفعل نشود، به تدریج سرمایه انسانی خود را از دست میدهد و این چرخه معیوب خودتقویت کننده می شود.



حاشیه نشینی و فقر؛ فرزندان ناخواسته بیکاری
بیکاری مزمن، تنها به آسیب های فرهنگی و اجتماعی محدود نمی شود؛ بلکه حاشیه نشینی و فقر شهری را نیز مستقیماً تولید می کند. بر اساس گزارش شهرداری آبادان و مطالعات میدانی (1401-1402)، مناطق حاشیه نشین شهر — به ویژه در حاشیه های شمالی و شرقی — در دو دهه گذشته به طور قابل توجهی گسترش یافته اند و بخشی از ساکنان آنها را خانوارهایی تشکیل می دهند که به دلیل نبود اشتغال پایدار در شهر، به حاشیه رانده شده اند.
فقر نیز چهره دیگری از همان سکه است. بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی (1402) درباره وضعیت اقتصادی خوزستان، شهرستان آبادان در شاخص های فقر نسبی، در رده شهرستان های با وضعیت نامطلوب قرار دارد. این در حالی است که همین شهرستان، میزبان صنایعی است که میلیاردها تومان گردش مالی سالانه دارند. این تناقض — ثروت صنعتی و ظرفیت های متنوع اقتصادی در کنار فقر بومی — نشان می دهد که منافع اقتصادی این ظرفیتها به بدنه شهر و ساکنان آن سرریز نکرده است.

عدم توسعه و آبادانی شهر؛ معلول بیکاری
یکی از نکات مهمی که کمتر به آن پرداخته می شود این است که رکود عمرانی و توسعه نیافتگی شهری آبادان نیز تا حد زیادی معلول بیکاری و عدم اشتغال مؤثر بومیان است. وقتی بخش قابل توجهی از نیروی کار شهر بیکار یا مشغول مشاغل غیررسمی و کم بازده است، قدرت خرید جامعه پایین می ماند، سرمایهگذاری محلی رونق نمی گیرد، و شهرداری نیز با محدودیت درآمد مواجه میشود. نتیجه، فرسایش زیرساخت های شهری، عقب ماندگی در خدمات عمومی، و کاهش کیفیت زندگی است.

به بیان دیگر، بیکاری، موتور یک چرخه معیوب است: بیکاری ← کاهش درآمد و قدرت خرید ← رکود سرمایهگذاری محلی ← کاهش درآمد شهرداری و خدمات ← فرسایش شهری و مهاجرت ← کاهش بیشتر سرمایه انسانی و اقتصادی ← تداوم بیکاری. شکستن این چرخه، بدون اشتغال زایی مؤثر برای بومیان، ممکن نیست.

عوامل ساختاری و سایر موارد
علاوه بر موارد فوق، عواملی چون ضعف زیرساخت های جذب سرمایه، بیرون ماندن بخش های تولیدی از زنجیره ارزش صنایع بزرگ (به ویژه در کشاورزی، صنایع تبدیلی، صیادی و تجارت)، کمبود صنایع کوچک و متوسط مکمل، دیوانسالاری و موانع اداری، و آسیب های جنگ و بازسازی ناقص اقتصاد شهری نیز در تداوم بیکاری نقش داشته اند. منطقه آزاد اروند نیز با وجود ظرفیت قانونی بالا، نتوانسته است آنگونه که انتظار می رفت به موتور اشتغال زایی تبدیل شود؛ بخشی از این ناکامی به ضعف زیرساختهای تجاری و لجستیکی و بخشی به نبود استراتژی روشن برای پیوند این منطقه با بازار کار بومی بازمی گردد.
بر اساس گزارش اتاق بازرگانی آبادان (1402)، تعداد واحدهای صنعتی کوچک و متوسط فعال در شهرستان آبادان کمتر از 150 واحد برآورد می شود که نسبت به ظرفیتهای شهر بسیار پایین است. همچنین، سهم کشاورزی و دامداری از اشتغال شهرستان بر اساس آمار جهاد کشاورزی خوزستان (1401) حدود 12 درصد است، در حالی که ظرفیت بالقوه آن میتواند تا 25 درصد افزایش یابد. در بخش صیادی نیز بر اساس آمار شیلات خوزستان (1402)، با وجود ظرفیت صید سالانه هزاران تن، نبود صنایع فرآوری و بسته بندی مدرن و ضعف زیرساخت های اسکله های صیادی، مانع ایجاد اشتغال پایدار و زنجیره ارزش کامل در این بخش شده است.

جمع بندی و راهکار
معضل بیکاری آبادان، مسئله ای تک عاملی نیست؛ ترکیبی است از فرصتهای بالفعل نشده صنعتی، تجاری و صیادی، شکاف مهارتی، ضعف سیاست بومی گرایی هوشمند، و آسیب های اجتماعی ناشی از بیکاری مزمن. اما نکته کلیدی این است که بیکاری در آبادان فقط یک «مسئله اقتصادی» نیست؛ بلکه ریشه بسیاری از آسیب های فرهنگی، اجتماعی و عمرانی شهر است. اعتیاد، طلاق، حاشیه نشینی، فقر، مهاجرت نخبگان و رکود توسعه شهری، همه در بستر بیکاری مزمن و ناامیدی اقتصادی رشد کرده اند. بنابراین، هر سیاستی که فقط «اشتغال» را هدف بگیرد اما به پیامدهای اجتماعی آن بی توجه باشد، ناقص است؛ و هر سیاستی که آسیب های اجتماعی را جدا از بیکاری درمان کند، محکوم به شکست است.

همچنین باید تأکید کرد که قضاوت درباره مهارت مردم آبادان بدون در نظر گرفتن تاریخ جنگ و آسیب های روحی و روانی ناشی از آن، قضاوتی ناعادلانه است. مردم این شهر بهای سنگینی برای دفاع از کشور پرداخته اند و بخشی از عقب ماندگی مهارتی آنها، میراث تحمیلی جنگ است، نه کوتاهی خودشان. هر سیاست اشتغالی که این واقعیت را نادیده بگیرد، نه تنها ناکارآمد، بلکه ظالمانه خواهد بود.

راه برونرفت نیز تک بعدی نیست: پیوند نظام آموزش فنی وحرفه ای با نیاز واقعی صنایع، تجارت و صیادی منطقه، الزام صنایع به سرمایه گذاری در تربیت نیروی بومی، توسعه صنایع کوچک و متوسط مکمل در کشاورزی، صنایع تبدیلی، فرآوری آبزیان و لجستیک تجاری، فعال سازی واقعی ظرفیتهای منطقه آزاد اروند، ایجاد سازوکار شفاف برای استخدام بومیان متخصص، نظارت بر رعایت بومی گرایی حتی در مشاغل خدماتی و ساده، و همزمان سرمایه گذاری در برنامه های توانمندسازی اجتماعی، فرهنگی و روانی برای شکستن چرخه بیکاری-آسیب اجتماعی.

آبادان نشان داده است که میتواند از جنگ و ویرانی برخیزد؛ اکنون باید بتواند از تناقض «ثروت صنعتی و فقر شغلی» نیز عبور کند. این عبور، بیش از آنکه نیازمند معجزه باشد، نیازمند اراده، شفافیت و پیوند دادن ظرفیت های بزرگ شهر — از نفت و پتروشیمی تا اروند، صیادی و تجارت — با مردمانی است که حق دارند از ثروت زادگاهشان بهره مند شوند
---

منابع
1. مرکز آمار ایران. (1395). سرشماری عمومی نفوس و مسکن. تهران: مرکز آمار ایران.
2. مرکز آمار ایران. (1400-1402). طرح آمارگیری نیروی کار. تهران: مرکز آمار ایران.
3. شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی ایران. (1402). گزارش عملکرد پالایشگاه آبادان. تهران: وزارت نفت.
4. سازمان منطقه آزاد اروند. (1402). گزارش سالانه عملکرد و اشتغال. آبادان: سازمان منطقه آزاد اروند.
5. سازمان فنی وحرفه ای استان خوزستان. (1402). گزارش وضعیت مهارت آموزی و اشتغال. اهواز: سازمان فنی وحرفهای.
6. وزارت علوم، تحقیقات و فناوری. (1401). آمار آموزش عالی استان خوزستان. تهران: وزارت علوم.
7. خبرگزاری ایلنا. (1401). گزارش وضعیت اشتغال در پتروشیمی آبادان. قابل دسترسی در: ilna.ir
8. اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی آبادان. (1402). گزارش وضعیت واحدهای صنعتی و تجاری شهرستان آبادان. آبادان: اتاق بازرگانی.
9. جهاد کشاورزی استان خوزستان. (1401). آمار بخش کشاورزی و دامداری شهرستان آبادان. اهواز: سازمان جهاد کشاورزی.
10. شیلات استان خوزستان. (1402). گزارش عملکرد صیادی و آبزی پروری شهرستان آبادان. اهواز: سازمان شیلات ایران.
11. پژوهش دانشگاهی دانشگاه شهید چمران اهواز. (1399). بررسی الگوهای اشتغال در صنایع نفت و پتروشیمی خوزستان. اهواز: دانشگاه شهید چمران.
12. سازمان ثبت احوال استان خوزستان. (1402). آمار مهاجرت، طلاق و جمعیت شهرستان آبادان. اهواز: ثبت احوال.
13. ستاد مبارزه با مواد مخدر استان خوزستان. (1402). گزارش شیوع شناسی اعتیاد در شهرستانهای خوزستان. اهواز: ستاد مبارزه با مواد مخدر.
14. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی. (1402). گزارش وضعیت اقتصادی و فقر در استان خوزستان. تهران: مرکز پژوهشهای مجلس.
15. شهرداری آبادان. (1402). گزارش مطالعات میدانی مناطق حاشیه نشین. آبادان: شهرداری آبادان.
16. مطالعات جامعه شناختی دانشگاه شهید چمران اهواز. (1400). بررسی رابطه بیکاری و آسیب های اجتماعی در خوزستان. اهواز: دانشگاه شهید چمران.

پایان پیام./