خبرگزاری آریا -آبادان امروز، شهری در منتهی‌الیه جنوب‌غربی ایران، حاصل برخورد دو جهان است: جهانی کهن که ردپای آن را جغرافی‌نگاران قرن چهارم هجری در جزیره «عبادان» ثبت کرده‌اند، و جهانی مدرن که در نخستین سال‌های قرن بیستم با کشف نفت و برپایی پالایشگاه، این جزیره خفته را به یکی از مهم‌ترین کانون‌های صنعتی خاورمیانه بدل کرد. آنچه آبادان را از بسیاری شهرهای تاریخی ایران متمایز می‌کند، این است که هویت امروزین آن نه بر پایه بازار کهن یا ارگ تاریخی، بلکه بر مدار یک تأسیسات صناعی شکل گرفته است؛ پالایشگاهی که یک قرن پیش، نبض اقتصاد ایران را در دست داشت و کالبد شهر را حول خود سامان داد.
به گزارش خبرگزاری آریا از آبادان؛نام آبادان در منابع کهن به صورت «عبادان» ضبط شده است. یاقوت حموی در قرن هفتم هجری آن را «میان‌رود» خوانده و ابن بطوطه در سفرنامه خود عبادان را «قریه بزرگی در زمینی شور» توصیف کرده که فاصله‌اش تا دریا سه میل است . تا پیش از کشف نفت، جزیره عبادان مجموعه‌ای از نخلستان‌ها و روستاهای پراکنده در حاشیه اروند رود و بهمنشیر بود که ساکنانش عمدتاً به نخل‌داری و صیادی اشتغال داشتند و زیر نفوذ شیخ خزعل قرار داشتند . فرهنگستان اول در دوره رضاشاه، در شهریور 1314، تلفظ و رسم‌الخط «عبادان» را به «آبادان» تغییر داد .
نقطه گسست در تاریخ این جزیره، کشف نفت در مسجدسلیمان در سال 1287 شمسی بود. یک سال بعد، شرکت نفت انگلیس و ایران برای دسترسی به آب‌های آزاد و تأمین آب کافی برای عملیات پالایش، آبادان را مناسب‌ترین مکان تشخیص داد. در سال 1288 شمسی، شرکت قراردادی با شیخ خزعل منعقد کرد و یک مایل مربع از اراضی آبادان را برای احداث پالایشگاه خریداری کرد . کار احداث سه سال به طول انجامید و پالایشگاه در سال 1291 شمسی با ظرفیت روزانه 2500 بشکه آغاز به کار کرد .
دو شهری که در یک شهر زندگی می‌کردند
آنچه آبادان را به نمونه‌ای استثنایی در تاریخ شهرسازی ایران بدل می‌کند، شکل‌گیری همزمان دو بافت کاملاً متفاوت و متضاد در کنار یکدیگر است: «شرکت‌شهر» و «شهر غیرشرکتی». پژوهشگران این دوگانگی را محصول مستقیم سیاست‌های شرکت نفت می‌دانند. شرکت‌شهر، با محلاتی چون بریم و بوارده، توسط طراحان و معماران انگلیسی بر اساس اصول شهرسازی مدرن—خیابان‌کشی شطرنجی، zoning، فضای سبز و معماری به سبک بنگالو—ساخته شد و محل سکونت مدیران و کارکنان اروپایی و ارشد شرکت بود . در مقابل، «شهر آبادان» یا شهر غیرشرکتی، خودجوش و برنامه‌ریزی‌نشده، با مصالح بومی چون گل و خشت و نی، در حاشیه پالایشگاه رشد کرد و محل زندگی کارگران بومی و مهاجرانی بود که برای یافتن کار به این جزیره سرازیر شده بودند .
این تفکیک فضایی، بازتابی از سلسله‌مراتب اجتماعی و شغلی بود. یوسف افتخاری، از فعالان کارگری آن دوره، وضع محله احمدآباد در سال 1308 را چنین توصیف می‌کند: «احمدآباد کثیف‌ترین محله‌ای بود که در عمرم دیده بودم و حتی توالت هم نداشت... بیماری‌ها از آنجا شروع می‌شد» . در حالی که در بریم، برای مقابله با گرما از دیوارهای ضخیم، پنجره‌های کرکره‌ای و ایوان‌های طاق‌نما استفاده می‌شد و باشگاه سوارکاری و پارک‌های متعدد برای ساکنانش احداث شده بود .
گسترش کالبدی: از کپرها تا شهر مدرن
رشد فیزیکی آبادان را می‌توان در پنج مرحله traced کرد. مرحله نخست (1290 تا 1310) شکل‌گیری هسته اولیه در محدوده پالایشگاه و محلات شرکتی چون بریم، بهار و کارگر بود. در دوره دوم (1310 تا 1330)، محلات احمدآباد، امیری و فردوگاه گسترش یافتند. دوره سوم (1330 تا 1350) شاهد توسعه محلاتی چون کارون، کوی دریا و جمشیدآباد بود. دوره چهارم (1350 تا 1359) ساخت کوی فرهنگیان و ذوالفقاری را به همراه داشت و پس از انقلاب نیز محلاتی چون امیرآباد، سلیچ و کوی قائم شکل گرفتند .
این گسترش، آبادان را به شهری با جمعیتی کم‌نظیر بدل کرد. در سال 1335، جمعیت شهر به 220 هزار نفر رسید که دلیل عمده آن رونق پالایشگاه و اشتغال صنعتی بود . پالایشگاه نیز خود مسیری پرفراز و نشیب پیمود: از ظرفیت 2500 بشکه در روز در آغاز، تا تبدیل شدن به بزرگ‌ترین پالایشگاه جهان در سال 1317 شمسی . در سال 1357، پیش از انقلاب، پالایشگاه آبادان 108 نوع محصول تولید می‌کرد و با ظرفیت 600 هزار بشکه در روز، همچنان در زمره بزرگ‌ترین پالایشگاه‌های جهان بود .
جنگ: ویرانی و بازسازی
تهاجم عراق به ایران در شهریور 1359، آبادان را به یکی از نخستین اهداف حملات هوایی بدل کرد. پالایشگاه در 23 شهریور 1359 بمباران شد و شهر به محاصره درآمد . در طول هشت سال جنگ، آبادان آماج موشک و خمپاره بود و بخش‌های وسیعی از آن ویران شد. با این حال، محاصره آبادان در عملیات ثامن‌الائمه شکسته شد و شهر در خاک ایران باقی ماند .
بازسازی پالایشگاه و شهر پس از جنگ آغاز شد، اما آبادان هرگز به رونق پیش از جنگ بازنگشت.
میراث یک شهر نفتی
آبادان امروز را نمی‌توان بدون درک آن دوگانگی بنیادین فهمید. شهری که در آن، خیابان‌های شطرنجی بریم با ویلاهای سبک استعماری، درست در کنار بافت ارگانیک و متراکم محلات کارگری قرار دارد. این تقابل، نه یک نقص شهری، بلکه خودِ تاریخ آبادان است: شهری که نفت آن را آفرید، نفت آن را به اوج رساند، و نفت آن را در معرض ویرانی قرار داد. آنچه باقی مانده، شهری است که هنوز می‌توان در آن، رد پای آن دو جهان ناهمگون را دید؛ دو جهانی که یک قرن پیش، در جزیره‌ای شور در دهانه خلیج فارس، ناگهان در کنار هم قرار گرفتند.
پایان پیام./